Ankara Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Merkezi

Üç görünüm

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunun Alt Tipleri Nelerdir?

DEHB belirtileri dikkatsizlik, dürtüsellik ve aşırı hareketlilik (hiperaktivite) olmak üzere üç grupta toplanır. Güncel tanı ölçütlerinde (DSM-5) bu belirtilerin hangisinin ağır bastığına göre üç görünüm tanımlanır: dikkatsizliğin ağır bastığı görünüm, hiperaktivite-dürtüselliğin ağır bastığı görünüm ve iki grubun birlikte görüldüğü bileşik görünüm. Görünüm yaşla birlikte değişebilir; örneğin küçük yaşta öne çıkan hareketlilik ergenlikte azalırken dikkat güçlüğü sürebilir.

Dikkatsizlik

Dikkatsizlik belirtileri arasında dikkati bir yerde toplamada güçlük, dikkatin kolayca dağılması, düzeni sürdürmede zorlanma, sık sık bir şeyler kaybetme, sorumlulukları unutma gibi belirtiler görülür.

Dürtüsellik

Dürtüsellik belirtileri arasında sırasını beklemekte zorlanma, düşünmeden hareket etme, isteklerini erteleyememe ve erteleme olduğu durumlarda agresifleşme gibi belirtiler görülür.

Aşırı Hareketlilik

Aşırı hareketlilik ise aslında çocukluk dönemi için normal olan hareketlilik durumunun çocuk ve çevresi için işlevsiz bir hal alması durumudur. Basitçe yerinde hiç durmuyor, koltuktan koltuğa zıplıyor diye tanımladığımız davranışların daha yoğun olduğu durumdur. Hızlı konuşmak, karşısındakini dinlemekte zorluk çekmek ve karşıdaki kişinin sözünü kesmek gibi belirtiler de mevcuttur.

Hekim, aile, okul

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunda Destek Süreci Nasıl İşler?

DEHB'de desteğin 3 temel hedefi vardır. Birinci hedef kişinin özellikle akademik hayatı için gerekli olan bilişsel becerileri sağlaması için gereken dikkati sağlayabilmesi, ikinci hedef özellikle sosyal hayat olmak üzere günlük hayatı sekteye uğratan aşırı hareketliliğin normal düzeye getirilmesi, son hedef olarak da kazalar ve pişmanlıklarla sonuçlanan dürtüselliğin kontrol altına alınmasıdır.

Tedavi sürecinde doktor, aile ve okul iş birliği içinde çalışmalıdır. DEHB biyolojik temeli olan psikiyatrik bir bozukluktur ve tedavide ilacın yeri önemlidir. Çocuğun ilacı doktorun tavsiye ettiği süre ve miktarda kullanması ve ilaca doktor kontrolünde başlayıp bırakması tedavinin seyri açısından önemlidir. Doktorun tavsiyelerine uymamak çocuğun durumunun daha kötüye gitmesine neden olabilir.

İlaç, çocuğun dikkatini toplamasına yardımcı olabilir; ancak tedavi yalnızca ilaçtan ibaret değildir ve ilaç tek başına yeterli olmaz. İlaç ve doğru eğitimle birlikte ilerlemek mümkündür: yapılandırılmış dikkat geliştirme programları ve bireysel eğitim çalışmaları, tedavi sürecinin önemli bir parçasıdır. Düzenli eğitim desteği dikkat süresinin artmasına yardımcı olur, derslere odaklanmayı kolaylaştırır, öğrenme sürecini destekler, akademik başarıyı ve özgüveni geliştirir. Merkezimizde bu amaçla CHECK-UP yapılandırılmış dikkat programı uygulanır; ayrıntısı aşağıda.

Evde ve okulda çocuğa durumuna uygun bir tutumla yaklaşmak da hekimin tedavisini destekler. Psikolog desteği aileye neyin neden olduğunu anlamayı, çocuğa da davranışlarını düzenlemeyi öğretir. Aile bu süreçte doktor, psikolog ve okul arasında köprüdür: okuldan duyduğunu doktora ve psikoloğa, onlardan aldığı önerileri de öğretmene taşır. Kısaca DEHB'de hekim, aile, okul ve eğitim desteğinin birlikte yürüdüğü çok boyutlu bir süreç gerekir.

DEHB'de Destek Alınmazsa Neler Yaşanabilir?

Destek alınmadığında çocuk okulda sık sık başarısızlık yaşayıp eleştirilebilir; bu da zamanla özgüven sorunlarına, arkadaşlık ve aile ilişkilerinde zorlanmaya yol açabilir. Hekim takibi ve düzenli eğitim desteği bu döngüyü kırmaya yardımcı olur.

CHECK-UP

CHECK-UP Yapılandırılmış Dikkat Testi ve Müdahale Programı Nedir?

CHECK-UP, dikkat eksikliği, dikkat dağınıklığı ve dürtüsellik yaşayan 7–17 yaş arasındaki çocuk ve gençlerde dikkatin ve alt basamaklarının testle belirlenmesini sağlayan; test sonucuna göre bireyselleştirilmiş eğitim planı doğrultusunda bilişsel etkinliklerle dikkati geliştirmeye yönelik hazırlanmış sistematik bir değerlendirme ve müdahale programıdır. Teknolojik cihaz kullanılmadan, kitaplar ve yönergelerle uygulanır; görsel, işitsel ve kinestetik etkinliklerle konsantrasyonu, yönerge takibini ve işlemleme becerilerini destekler, kolaydan zora ilerler.

Program dikkati beş temel alan üzerinden ele alır: odaklanmış dikkat, sürdürülebilir dikkat, seçici dikkat, değişken dikkat ve bölünmüş dikkat. Her temel alan kendi içinde beş alana ayrılır; böylece sarmal yapıda 25 yapılandırılmış çalışma alanı etkinleşir. Süreç; yapılandırılmış değerlendirme testi, sarmal müdahale sistemi, bireysel seans planlaması ve düzenli gelişim takibinden oluşur. Öngörülen süre 4–6 aydır; çocuğun hazırbulunuşluk düzeyine göre uzayabilir.

Şu durumlarda CHECK-UP değerlendirmesi düşünülebilir: Çocuğunuz bildiği soruları yanlış yapıyorsa, çok basit işlem hataları yapıyorsa, soruları okumadan cevaplıyorsa, başladığı işi bitiremiyorsa, dersin başına oturamıyorsa, ödevleri yapmak uzun saatler alıyorsa ya da ders başarısı başka bir etki olmaksızın düşükse. Programı, uygulayıcı eğitimini tamamlamış eğitimcilerimiz yürütür. Programın uygulanışını ilaçsız müdahale programları sayfamızda ayrıntısıyla anlattık; dikkat değerlendirmesi için Moxo dikkat testi de uyguluyoruz.

Sınıfta

DEHB Tanısı Olan Çocuklara Öğretmenler Nasıl Yaklaşmalı?

Öğretmenin ilk işi aileyle düzenli görüşmektir. Bu görüşmeler karşılıklı şikâyete dönmemeli; iki taraf da büyük olasılıkla aynı zorluğu yaşıyordur. Gözlemler paylaşılır, sorun davranış için ortak bir yöntem seçilir.

Öğretmen sorun davranışa odaklanırsa çocuğun güçlü yönlerini kaçırır ve ona suçlayan bir tavırla yaklaşmaya başlar; sık tepki görmek de davranışı pekiştirir. Davranışı çocuğun kendisine ya da derse değil, DEHB'ye bağlamak daha doğrudur. Hangi derste, hangi koşulda zorlandığını gözlemlemek sınıfı ona göre düzenlemeyi kolaylaştırır; dersin akışını ve beklentiyi baştan açıkça söylemek de yardımcı olur.

Küçük ilerlemeler ve yalnız sonuç değil çaba da pekiştirilmelidir. "Harikasın" gibi genel övgüler yerine "bu problemi çok iyi çözdün" gibi duruma özgü cümleler daha etkilidir. Puan ya da kupon biriktirip sonra ödüle çevirmek (simgesel ödül) de işe yarar; önemli olan çocuğun davranışla ödül arasındaki bağı görmesi ve öğretmenin istenmeyen davranışta da aynı tutarlılığı göstermesidir.

Sınıfta çocuğu cam kenarına ya da arka sıralara oturtmamak, hareket ihtiyacını kâğıt dağıtmak gibi küçük görevlerle karşılamak işe yarar. Dikkati dağıldığında omzuna ya da sırasına dokunmak gibi yalnız ikisinin bildiği bir işaret kullanılabilir; işaretin gizli kalması sınıf arkadaşlarının alay etmesinin önüne geçer. Derslerde ve sınavlarda ek süre, biraz daha az ev ödevi ve yönergeleri tek seferde değil sırayla vermek de çocuğun işini kolaylaştırır. Öğretmenin tutumu, çocuğun okulu sevip sevmemesinde belirleyici bir etkendir.